महाराष्ट्राच्या राजकारणात दीर्घकाळ प्रभाव टाकणाऱ्या आणि सत्ताकारणात निर्णायक भूमिका बजावणाऱ्या उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांच्या अकाली निधनाने केवळ एक नेता गेला नाही, तर राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या राजकीय संरचनेतला एक महत्त्वाचा ‘काटा’ निखळून पडला आहे. या घटनेनंतर राष्ट्रवादी काँग्रेसचं भवितव्य काय, हा प्रश्न राज्याच्या राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आला आहे.
१९९९ मध्ये शरद पवारांनी काँग्रेसपासून वेगळं होऊन राष्ट्रवादी काँग्रेसची स्थापना केली. त्या वेळी हा निर्णय धाडसी मानला गेला होता. त्यानंतर तब्बल दोन दशकं राष्ट्रवादीने महाराष्ट्राच्या राजकारणात स्वतःचं स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केलं. त्याच परंपरेत २०२३ मध्ये पुतणे अजित पवार यांनी बंडखोरी करत पक्ष आणि घड्याळ हे चिन्ह ताब्यात घेतलं. मोठ्या संख्येने आमदार-खासदारांना सोबत घेत त्यांनी सत्तेत प्रवेश केला. मात्र, आज त्या गटाचा आधारस्तंभच अचानक कोसळला आहे.
राष्ट्रवादीच्या राजकारणाला अनेकदा ‘घड्याळा’चं रूपक लावलं जातं. शरद पवार म्हणजे अनुभवाचा ‘तास काटा’, अजित पवार म्हणजे निर्णयक्षम आणि आक्रमक ‘मिनिट काटा’, तर सुप्रिया सुळे म्हणजे सातत्य आणि संवादाचा ‘सेकंद काटा’. आज मिनिट काटा निखळल्याने हे घड्याळ पुन्हा चालेल की कायमचं थांबेल, हा खरा प्रश्न आहे.
विलिनीकरणाची शक्यता
अजित पवार यांच्या निधनानंतर निर्माण झालेली भावनिक लाट आणि दोन्ही गटांमधील मागील काही महिन्यांतील संवाद पाहता, राष्ट्रवादीच्या दोन्ही गटांचे पुन्हा एकत्र येणे अशक्य वाटत नाही. स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांत आधीच ठिकठिकाणी युती झालेली आहे. त्यामुळे ‘फुटलेली राष्ट्रवादी’ पुन्हा एकसंघ होण्याची प्रक्रिया वेग घेऊ शकते.
नेतृत्वाचा प्रश्न
अजित पवार हे पक्षासाठी केवळ सत्ताधारी नेते नव्हते, तर कार्यकर्त्यांमध्ये थेट संपर्क असलेलं नेतृत्व होते. त्यांच्या अनुपस्थितीत पक्षाची धुरा पुन्हा शरद पवारांकडे जाईल, हे स्वाभाविक आहे. मात्र, वयाचा विचार करता संघटनात्मक आणि राष्ट्रीय पातळीवरील जबाबदारी सुप्रिया सुळे यांच्यावर येणार, हेही तितकंच निश्चित आहे. पुढच्या पिढीत रोहित पवार आणि पार्थ पवार यांची भूमिका काय राहील, याकडेही सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
सत्तेतील गणित
सध्या महायुती सरकारमध्ये सहभागी असलेले राष्ट्रवादीचे नेते तात्काळ वेगळा निर्णय घेतील, अशी शक्यता कमी आहे. सत्तेत राहूनच पुढील राजकीय दिशा ठरवण्याचा प्रयत्न केला जाईल. मात्र, अजित पवार यांच्याविना या गटाची एकजूट टिकते का, हा प्रश्न कायम राहणार आहे.
पुढचे डाव?
राजकीय पोकळी निर्माण झाली की ती भरून काढण्यासाठी इतर शक्ती तत्पर असतात. अजित पवार गटातील आमदारांचे भविष्य सुरक्षित करण्यासाठी भाजप सक्रिय होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. यामुळे राष्ट्रवादीला अंतर्गत गळतीचा धोका संभवतो.
सहानुभूतीची संधी
येत्या जिल्हा परिषद निवडणुकांत विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रात सहानुभूतीची लाट राष्ट्रवादीच्या बाजूने वळू शकते. मात्र, सहानुभूतीवर उभारलेली राजकीय इमारत किती काळ टिकते, हे इतिहासाने अनेकदा दाखवून दिले आहे.
थोडक्यात सांगायचं तर, अजित पवार यांच्या निधनाने राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष एका निर्णायक वळणावर उभा आहे. शरद पवार यांच्या मार्गदर्शनाखाली पक्ष पुन्हा एकत्र येतो की नेतृत्वाच्या पोकळीत फाटाफूट होते, यावरच राष्ट्रवादीच्या घड्याळाची पुढची वेळ आणि काळ ठरणार आहे. राजकारणात वेळ कधी कोणासाठी थांबत नाही—ती केवळ दिशा बदलते.
