महाराष्ट्रात यंदा एकूण सात प्रमुख दसरा मेळावे झाले. हे मेळावे केवळ उत्सवाचे कार्यक्रम नव्हते, तर राज्याच्या राजकारणातील विविध प्रवाह, सामाजिक अस्मिता आणि नेतृत्वाच्या ताकदीचे स्पष्ट आरसे ठरले. उद्धव ठाकरे आणि एकनाथ शिंदे यांच्यातील पक्षीय स्पर्धा, पंकजा मुंडे यांचा सामाजिक जनाधार, मनोज जरांगे पाटील यांचे आंदोलनाधारित नेतृत्व, स्थानिक आमदारांची राजकीय मांडणी आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची वैचारिक भूमिका या सर्वांमधून महाराष्ट्राच्या सध्याच्या राजकीय समीकरणांचे चित्र स्पष्ट होते.
उद्धव ठाकरे: वारसा आणि विरोध
मुंबईतील शिवाजी पार्कवरील उद्धव ठाकरे यांच्या शिवसेनेचा दसरा मेळावा हा स्व. बाळासाहेब ठाकरे यांच्या वारशाशी, महाराष्ट्र अस्मितेशी आणि पक्षाच्या स्वतंत्र ओळखीशी जोडलेला आहे. यावर्षी या मेळाव्याला ७५ वर्षे पूर्ण झाली. उद्धव ठाकरे यांच्या भाषणात लोकशाही, संविधान, राष्ट्रीय परिस्थिती तसेच दुष्काळ आणि शेतकऱ्यांचे प्रश्न यांवर भर देत सरकारवर टीका करण्याचा प्रयत्न दिसला. विरोधी राजकारणाची दिशा मांडण्याचे हे व्यासपीठ ठरले.
एकनाथ शिंदे: सत्ता आणि विकास
शिवसेनेचे उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांचा वरळीतील मेळावा सत्तेतील सहभाग, विकासकामे आणि अधिकृत पक्ष म्हणून ओळख अधोरेखित करणारा होता. दुष्काळग्रस्त गावांना आणि शेतकऱ्यांना योजनांद्वारे मदत, शिवसैनिकांशी नाते आणि विरोधकांना प्रत्युत्तर यावर या मेळाव्याचा भर होता. सत्तेतील निर्णय आणि अंमलबजावणी जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न येथे दिसला.
पंकजा मुंडे: सामाजिक जनाधार
भगवान भक्तीगडावरील पंकजा मुंडे यांचा मेळावा धार्मिक श्रद्धा, गोपीनाथ मुंडे यांचा वारसा आणि वंजारी समाजाच्या भावनिक नात्याचे प्रतीक ठरला. ओबीसींचे हक्क, आरक्षण आणि सामाजिक सलोखा या मुद्द्यांमधून त्यांचा सामाजिक जनाधार अधोरेखित झाला. भाजपमध्ये राहूनही स्वतंत्र नेतृत्व म्हणून टिकण्याच्या आव्हानात हा मेळावा महत्त्वाचा ठरतो. राष्ट्रवादी काँग्रेसचे आमदार धनंजय मुंडे यांनीही येथे हजर राहून राजकीय-सामाजिक भूमिका मांडली.
मनोज जरांगे पाटील: आंदोलनाची ताकद
नारायणगडावरील मनोज जरांगे पाटील यांचा मेळावा मराठा आरक्षणाच्या आंदोलनाचे आणि पक्षीय राजकारणाबाहेर उभ्या राहिलेल्या समर्थनाचे प्रतीक आहे. आरक्षणाबरोबरच शेतकरी आणि दुष्काळाचे प्रश्न पुढे आल्यास या चळवळीचा सामाजिक प्रभाव अधिक व्यापक होऊ शकतो, याची जाणीव यावर्षीच्या भाषणात दिसली. मराठा समाजाची सामूहिक अस्मिता आणि आंदोलनावर उभारलेल्या नेतृत्वाची ताकद येथे स्पष्ट झाली.
स्थानिक नेतृत्व: बीड आणि सांगली
मच्छिंद्रनाथ गडावरील भाजप आमदार सुरेश धस यांचा मेळावा बीड जिल्ह्यातील स्थानिक राजकीय समीकरणांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा होता. समर्थकांचे संघटन, जनसंपर्क आणि स्वतःच्या राजकीय भूमिकेची मांडणी येथे करण्यात आली.
सांगली जिल्ह्यातील आरेवाडी येथील भाजप आमदार गोपीचंद पडळकर यांचा मेळावा धनगर समाजाची धार्मिक परंपरा, आरक्षण, सामाजिक-राजकीय प्रतिनिधित्व यांचा संगम होता. बिरोबा परंपरेतून भव्य सामाजिक एकजूट निर्माण करण्याचा प्रयत्न आणि मेंढपाळ, वंचित समाज यांच्या प्रश्नांवर भाष्य येथे झाले. सांस्कृतिक अस्मितेमधून राजकीय नेतृत्व मजबूत करण्याचा प्रयत्न दिसला.
आरएसएस: वैचारिक व्यासपीठ
नागपूरमधील राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा विजयादशमी मेळावा प्रामुख्याने वैचारिक आणि संघटनात्मक व्यासपीठ आहे. हिंदुत्व, राष्ट्रीय एकता, सामाजिक सलोखा आणि संघटनात्मक विस्तार या विषयांमधून सरसंघचालक संघाची दिशा मांडतात. सत्ता आणि निवडणुकीपेक्षा दीर्घकालीन वैचारिक-सांस्कृतिक प्रभाव आणि सामाजिक संपर्क या भूमिकेत या मेळाव्याचे महत्त्व आहे.
या सात मेळाव्यांमधून महाराष्ट्रातील राजकारण केवळ पक्षीय स्पर्धेपुरते मर्यादित नसल्याचे स्पष्ट होते. सामाजिक अस्मिता, धार्मिक श्रद्धा, ऐतिहासिक वारसा, आरक्षणाचे प्रश्न आणि संघटनात्मक शक्ती हे राजकीय-सामाजिक प्रभावाचे महत्त्वाचे आधार आहेत. त्यामुळे दसरा मेळाव्यांचे मूल्यमापन केवळ भाषणे आणि गर्दीच्या आकड्यांवरून न करता, त्यातून निर्माण होणारे जनसमर्थन, नेतृत्वाची विश्वासार्हता आणि सामाजिक प्रश्नांवरील प्रभाव यांच्या आधारे होणे आवश्यक आहे.
दसरा मेळावे महाराष्ट्राच्या राजकीय आणि सामाजिक वास्तवाचे जिवंत दस्तऐवज ठरतात.
